Светлана Црнокрак и Миро Кацаров како модели на Атеље Жана и Тивес
Од погачата до бидермаерот: Македонски свадбени обичаи што и денес ги чуваме
Македонците отсекогаш биле народ богат со обичаи. Имаме обичаи за свадба, веридба, крштевка, слава, раѓање дете, вселување во нов дом… Некои одамна останале само во приказните на нашите баби и дедовци, а други, иако малку изменети, сè уште се дел од свадбите што ги правиме денес.
И можеби токму тука лежи убавината на македонската свадба – речиси секое место, секое село, па понекогаш и секое семејство има своја верзија на традицијата.
Она што во Скопје се прави на еден начин, во Битола, Охрид, Прилеп, Струмица, Куманово, Тетово или во Мариово може да изгледа сосема поинаку.
Затоа не постои една единствена листа на „правилни“ македонски свадбени обичаи. Но постојат ритуали што со генерации се повторуваат во различни делови од земјата.
Во минатото свадбените обичаи не биле само за забава. Секој гест имал некаква симболика. Требало да ги заштити младите од лошо, да им донесе здравје, љубов, слога, благосостојба и потомство.
Денес можеби не веруваме буквално во сите тие значења, но голем дел од традициите ги повторуваме затоа што нè поврзуваат со семејството и со генерациите пред нас.
Сè започнувало уште неколку дена пред свадбата
Во некои краишта подготовките традиционално почнувале уште во четвртокот пред свадбата.
Се месела свадбена погача, а во одредени семејства се внимавало да ја меси млада немажена девојка од среќно семејство, чии родители се живи. Верувањето било дека нејзината младост и семејна среќа симболично ќе се пренесат и на младенците.
Погачата во македонската традиција има посебно место. Таа е симбол на домот, заедништвото, бериќетот и желбата во новото семејство никогаш да не недостига храна.
Во истиот период се украсувале домовите на младоженецот и невестата.
Во дел од Македонија на влезната врата се поставувало свадбено венче, често изработено од зеленило, цвеќе или бршлен. Во некои семејства венчето останувало на вратата долго по свадбата – како знак дека од тој дом неодамна тргнале младенци.
На свадбеното утро – музика во двата дома
На денот на свадбата веселбата започнувала одделно.
Кај младоженецот се собирале неговите гости, кумот, старосватот, деверот и најблиските роднини. Се свирело, се играло оро и се подготвувало заминувањето по невестата.
Истовремено, во домот на невестата се собирало нејзиното семејство.
А потоа доаѓал еден од највозбудливите моменти во традиционалната македонска свадба:
сватовите тргнуваат по невестата.
Сватовите не влегуваат тукутака
Пред куќата на невестата ги пречекува нејзиното семејство.
Во многу краишта на гостите им се закачуваат китенки, а тие за возврат оставаат пари. Денес ова најчесто е симболичен гест, но некогаш претставувал дел од свеченото пречекување и меѓусебното дарување на двете фамилии.
Потоа започнува можеби најзабавниот дел.
Младоженецот не може едноставно да влезе и да си ја земе невестата.
Пред вратата често стојат братот, братучедите или други блиски машки роднини на невестата и бараат „откуп“.
Секако, денес тоа е повеќе шега отколку вистински откуп – се преговара, се бараат пари, пијалак или некаков подарок, додека музиката и гостите ја дополнуваат атмосферата.
Дури откако ќе бидат задоволни „чуварите“, младоженецот може да стигне до невестата.
Деверот има една од најважните улоги
Во македонските свадбени обичаи деверот отсекогаш имал посебно место.
Во различни периоди и краишта улогата ја добивал братот на младоженецот или друг близок машки роднина. Тој не е само уште еден гостин – симболично е човекот што ја поврзува невестата со новото семејство.
Еден од најпознатите обичаи е деверот да ѝ ги облече чевлите на невестата.
Во нив се ставаат парички, а невестата за возврат го дарува деверот.
Во некои семејства има и деверица – немажена девојка од страната на невестата. Таа му врзува машна или друг свадбен украс на деверот, а тој ја дарува.
Невестата традиционално подготвувала подароци и за младоженецот, кумот, старосватот, свекорот и свекрвата.
Во некои краишта и мајката на невестата го дарувала младоженецот, понекогаш и со златник.
Погача над главите на младите
Уште еден стар обичај што може да се сретне во различни варијанти е кршењето на погачата.
Во некои семејства деверот носи погача што симболично се крши над младите или над невестата, деверот и деверицата.
Во друга соба може да има и втора погача што ја носи страната на младоженецот.
Денес секое семејство има своја верзија, но суштината останува иста – лебот е желба за среќен, богат и сложен заеднички живот.
Моментот кога невестата го напушта родниот дом
Ова отсекогаш бил еден од најемотивните делови од свадбата.
Пред заминувањето невестата се поздравува со семејството и со гостите. Се играат последните ора пред куќата, а потоа таа го напушта домот во кој пораснала.
Во дел од традициите ја изведува братот. Ако нема брат – таткото или друг близок член на семејството.
Тоа е моментот кога радоста и тагата се мешаат.
За семејството свадбата е славење, но во старото сфаќање истовремено значела дека ќерката го напушта родниот дом и започнува живот во ново семејство.
Од домот – во црква
Кај православната венчавка доаѓаат обичаи со многу подлабока религиозна симболика.
Крунисувањето на младенците, заедничката чаша со вино и свеченото одење околу масата се дел од православниот чин на венчавање и го симболизираат почетокот на нивниот заеднички живот.
Покрај црковниот чин, низ годините се развиле и разни народни верувања.
Во некои семејства, на пример, постои верување поврзано со врзувањето на младенците или бројот на јазли – дека бројот ќе го означува бројот на нивните идни деца.
Тоа, секако, е народно верување, а не правило на православната венчавка.
Бомбони, пари, ориз – сè за среќа и бериќет
По излегувањето од црквата врз младенците традиционално се фрлаат бомбони, зрна, ориз или ситни парички.
И тука симболиката е јасна – сладок живот, плодност, богатство и бериќет.
Денес наместо нив сè почесто гледаме ливчиња од рози, конфети или меурчиња, но идејата останува речиси иста:
младите да бидат испратени во новиот живот со убави желби.
А потоа – свадбата каква што ја знаеме денес
По црковната и граѓанската венчавка најчесто следува ресторанот.
Младенците ги пречекуваат гостите, а вечерта започнува со првиот танц или со свадбено оро.
Во традиционалните свадби редоследот на ората бил многу важен.
Се играло за невестата, младоженецот, кумот, старосватот, деверот, свекорот и свекрвата, а потоа се приклучувале и останатите гости.
Во дел од Македонија кумот носел и печено прасе, обичај што и денес може да се види на некои свадби, иако е многу поредок отколку порано.
Секако, тука е и свадбената торта – момент што денес речиси не може да се замисли без фотографии, видео и свечено сечење од страна на младенците.
А бидермаерот?
Денес едно од најочекуваните случувања е фрлањето на бидермаерот.
Немажените девојки се собираат зад невестата, а според популарното верување, онаа што ќе го фати букетот ќе биде следната што ќе се омажи.
Интересно е што ова не е стар изворен македонски обичај како погачата, деверот или традиционалните ора. Тој е дел од поновите западни свадбени традиции што со текот на времето целосно се вклопија и во нашите свадби.
И денес речиси никој не размислува од каде дошол – едноставно го доживуваме како дел од свадбата.
Треба ли младите денес да ги почитуваат сите обичаи?
Секако дека не.
И можеби токму тука свадбите денес се најубави.
Некој сака свадба со сите традиции – погачи, сватови, девер, ора и собирање гости од рано наутро.
Друг пар сака само црковна венчавка и вечера со најблиските.
Трети сакаат модерна церемонија без ниту еден стар обичај.
И сите три се во ред.
Традицијата има вредност само ако носи радост, припадност и убаво чувство – не ако станува обврска што младенците мора да ја исполнат затоа што „така се прави“.
Ги правиме и кога веќе не знаеме зошто
Веројатно секој од нас барем еднаш на свадба прашал:
„А зошто сега го правиме ова?“
А одговорот најчесто бил:
„Така е обичај.“
И можеби во тоа има нешто убаво.
Дел од значењата сме ги заборавиле, дел од традициите сме ги промениле, а некои сме ги замениле со нови. Но свадбата и понатаму останува еден од ретките денови кога на едно место се среќаваат бабите и дедовците, родителите, младите и децата – и секоја генерација носи по нешто свое.
Затоа македонските свадбени обичаи не треба да ги гледаме како строг список што мора да се исполни.
Тие се жив дел од нашата традиција – нешто што го наследуваме, менуваме и повторно го предаваме на следната генерација.
А кај вас како е? Кој свадбен обичај сè уште го почитувате, а кој би го прескокнале без размислување?
About The Author
