Додека светот денес се маскира во вештерки, вампири и духови, македонската традиција нуди изненадувачки слични обичаи. Маски со рогови, огнови, истерување зли сили, па дури и деца што одат од врата до врата по подароци. Дали Халовин навистина ни е толку туѓ колку што мислиме?
Секоја година на 31 октомври се повторува истата приказна. Едни се маскираат и слават Халовин, други се лутат што сме прифатиле уште еден американски празник, а трети едноставно уживаат во маскенбалите.
Но што ако ви кажеме дека многу од обичаите што денес ги поврзуваме со Ноќта на вештерките имаат интересни паралели во македонската народна традиција?
И тоа многу постари од американските хорор-филмови.
Халовин воопшто не е американски изум
Корените на Халовин обично се поврзуваат со древниот келтски празник Самаин (Samhain), кој се одбележувал на преминот од октомври во ноември.
За старите Келти тоа бил крај на жетвата, завршување на светлиот дел од годината и почеток на студениот период.
Според народните верувања, во таа ноќ границата меѓу светот на живите и светот на мртвите станувала послаба. Се палеле огнови, се принесувала храна, а маските и необичните облеки служеле како симболична заштита од натприродните сили.
Со ширењето на христијанството, овие традиции постепено се испреплетувале со западнохристијанското одбележување на Денот на сите светци, на 1 ноември. Оттука доаѓа и името Halloween, од All Hallows’ Eve, односно вечерта пред празникот.
Подоцна, со ирските и шкотските доселеници, обичаите пристигнале во Америка, каде што добиле сосема нов изглед.
Василица – нашиот најблизок роднина на Халовин
Ако бараме македонски празник што по својата стара обредна симболика најмногу потсетува на Халовин, тогаш тоа е Василица, а најдобриот пример е Вевчанскиот карневал.
Секоја година, на 13 и 14 јануари, Вевчани станува сцена на необични суштества, ѓаволи, чудовишта, зетови, невести и ликови кои ја исмеваат современата стварност.
Но зад оваа карневалска забава се кријат многу стари верувања.
Во македонската народна традиција периодот меѓу Божиќ и Водици е познат и како време на таканаречените некрстени денови. Според народните преданија, тогаш се појавуваат караконџули и други натприродни суштества.
Затоа луѓето се маскирале, правеле врева, носеле ѕвонци и изведувале обреди чија симболична цел била да ги избркаат злите сили и да обезбедат здравје, среќа и плодност.
Звучи познато?
Во Келтска Ирска маските биле поврзувани со заштита од духови. Во македонските села џамаларите и другите маскирани дружини имале слична обредна задача.
Сличноста е впечатлива, иако не постои основа да тврдиме дека едниот празник потекнува од другиот.
Прочка – нашиот голем маскенбал
Постои и друга паралела, можеби највидлива за денешните генерации.
Струмичкиот карневал, поврзан со периодот на Прочка и почетокот на Велигденскиот пост, е една од најпрепознатливите македонски традиции на маскирање.
Таму може да се види сè: од страшни митолошки суштества до политичка сатира, раскошни костими и фантастични креации.
И овие обичаи во својата постара основа носат симболика на плодност, прочистување и борба против злото.
Разликата е во календарот и верските значења. Халовин се одбележува на 31 октомври, додека Прочка е подвижен празник, поврзан со подготовката за Велигденскиот пост и меѓусебното простување.
Но кога станува збор за маски, карневалска атмосфера и народна фантазија, Македонија навистина има со што да се пофали.
А што е со децата што собираат слатки? Па, ние имаме Коледе!
Еден од најпрепознатливите обичаи за Халовин е trick or treat – децата одат од врата до врата и бараат слатки.
Сега да се потсетиме на нашето Коледе.
На Бадник, коледарчињата одат по домовите, пеат пригодни песни, а домаќините ги даруваат со ореви, костени, овошје, колачиња и, во поново време, со пари и слатки.
Се разбира, историското потекло и религиозното значење се различни. Но самата слика на деца кои обиколуваат домови и добиваат подароци нуди прекрасна културна паралела.
Американците велат „trick or treat“, а нашите деца пеат „Коледе леде“.
А Задушница? Тука е врската со светот на починатите
Постои и една посериозна, духовна сличност.
Во древните верувања поврзани со Самаин значајно место имал односот меѓу живите и мртвите.
Кај нас Задушница е посветена на сеќавањето на починатите, молитвата за нивните души и оддавањето почит.
Се палат свеќи, се посетуваат гробиштата и се раздава храна.
Но овде разликата е особено важна. Задушница е православен молитвен спомен, а не празник на маскирање или застрашување. Таа не е македонска верзија на Халовин.
Заедничкиот мотив е човечката потреба да се одржи врската со оние што повеќе не се меѓу нас.
Треба ли да се плашиме од Халовин?
Веројатно многу помалку отколку од некои други работи што ги прифаќаме без размислување.
Денешниот Халовин во голема мера е комерцијален и забавен настан. Децата го сакаат поради костимите и слатките, возрасните поради забавите, а трговците поради продажбата.
Но интересна е нашата склоност секое туѓо маскирање да го нарекуваме модерно, а сопствените маскирани обичаи да ги оставаме затворени во етнографските книги.
Имаме Вевчани, имаме Струмица, имаме василичари, џамалари, бабари и коледари. Имаме обичаи кои со векови ги поврзуваат народната имагинација, промената на годишните времиња, стравот од непознатото и надежта дека доброто ќе го победи злото.
Се разбира, не мора да ги прогласуваме за ист празник.
Можеме да се забавуваме на Халовин, а притоа да знаеме дека маските, огновите и страшните суштества не ни пристигнале првпат со американските филмови.
И ако вечерва некој ви каже дека маскирањето е туѓ обичај, потсетете го на Вевчани.
Таму и без тикви одамна знаат како се прави вистински спектакл со ѓаволи.
Извори: Smithsonian Magazine – The Celtic Origins of Trick-or-Treating; Horniman Museum – Stories of Samhain; Македонска енциклопедија – Вевчански и Струмички карневал; официјална страница на Струмичкиот карневал; материјали за македонските коледарски и задушнички обичаи.
About The Author
